مقاله ها
1394/02/01
نویسنده : حسین لطفی چادگانی - شرکت تامین نیروی انسانی و خدمات پشتیبانی بانک مسکن - مجتمع آموزشی رفاهی چادگان
 

مقدمه:

در محافل دانشگاهی و مراجع حرفه‌ای کشورهای مسلمان مدتی است که بحث حسابداری اسلامی مطرح و در این زمینه سمینارهایی نیز برگزار شده است. گروهی از حسابداران مسلمان معتقدند بنابه ملاحظات جهان بینی اسلامی و غربی، حسابداری سنتی که مبتنی‌بر جهان‌بینی غربی است نمی‌تواند پاسخگوی تأمین نیازهای گزارشگری مالی در کشورهای اسلامی باشد. لذا حسابداران مسلمان باید در کشورهای اسلامی تعریفی از حسابداری اسلامی ارائه کنند و با تبیین اهداف و خصوصیات حسابداری اسلامی، الزامات گزارشگری را روشن کنند. در این زمینه تحقیقاتی انجام شده است که نتایج آنها همه در یک جهت نمی‌باشد.

گروه دیگری از حسابداران مسلمان اصرار دارند که حسابداری اسلامی یا غربی ندارد، اگر حسابداری اسلامی مطرح شود قاعدتاً حسابداری مسیحی یا حسابداری یهودی هم می‌تواند مصداق داشته باشد. جان‌کلام مخالفان حسابداری اسلامی این است که حسابداری، حسابداری است.

حسابداری در قرآن کریم:

کلمه «حساب» و مشتقات آن بیشتر از 80 دفعه در آیات قرآن کریم ذکر شده اند.

معنا و تفسیر آیه‏ی 282 سوره‏ی بقره (بزرگترین آیه قرآن کریم) به حسابداری و دفترداری‏ اشاره دارد.دفترداری و حسابداری نیز یکی از نیازهای بشر است‏ که خداوند در طولانی‏ترین آیه‏ی قرآن به آن اشاره کرده‏ است.

این آیه به تعیین ضوابط شناسایی‏ و اندازه‏گیری دارایی‏ها، بدهی‏ها، سرمایه، درآمدها و هزینه‏ها (استانداردهای حسابداری(پرداخته است.

1- مجاز بودن قرض (دین) و  وام روشن مى‏شود و هم تعیین مدت براى وامها.

2-کتابت

3- عادل بودن شخص کاتب

4- رعایت امانت در در نوشتن

5- همیشه امضاى اصلى در اسناد، امضاى بدهکار است و هنگامى که با املاى او انجام بگیرد، جلو هر گونه انکارى را خواهد گرفت.

6- بدهکار باید از خدا به پرهیزد و چیزى را فروگذار نکند.

7- درمعامله از جمله ممنوع بودن تصرفات مالى سفیهان و ضعیف العقلها و همچنین مساله جواز دخالت ولى در این گونه امور.

8- ولى نیز باید در املاء و اعتراف به بدهى کسانى که تحت ولایت او هستند، عدالت را رعایت کند (بالعدل)نه چیزى بیش از حق آنها بگوید و نه به زیان آنها گام بردارد.

9- دو شاهد بگیرند.

10- دو شاهد باید از مردان شما باشند.

11-مسلمان و بالغ باشند.

12- اگر دو مرد نباشند کافى است یک مرد و دو زن شهادت دهند .

13-شاهدان از کسانى که مورد رضایت و اطمینان شما باشند.(منافع نداشته باشد)

14- در صورتى که شهود مرکب از دو مرد باشند هر کدام مى‏توانند مستقلا شهادت بدهند اما در صورتى که یک مرد و دو زن باشند، باید آن دو زن به اتفاق یکدیگر اداء شهادت کنند تا اگر یکى انحرافى یافت، دیگرى به او یادآورى کند. .
15- نوشتن اسناد هرچند مقدارش کم باشد.

16= در معامله نقدى گر چه تنظیم سند و نوشتن آن لازم نیست، ولى شاهد گرفتن براى آن بهتر است، زیرا جلوى اختلافات احتمالى آینده را مى‏گیرد.

مفاهیم و تعریف:

زید1997

حسابداری فرآیند منظم ثبت معاملات مشروع در دفاتر و اندازه­گیری نتایج مالی بر مبنای این معاملات به منظور استفاده در تصمیم­گیری است.

الخدش2001

حسابداری اسلامی عبارت است از فرآیند شناسایی، اندازه­گیری و گزارشگری مشروعیت فعالیت­های مالی که برای تصمیم­گیری، محاسبه زکات و محاسبه سود واقعی عملیات سرمایه­گذاری اسلامی بر اساس دستورات اسلام، مفید باشد.

 

اهداف حسابداری اسلامی:

هدف پاسخگویی اسلامی متکی به مفهوم خلافت است. انسان خلیفه‌ا­­­­لله است و امانت بزرگی به اوسپرده شده است که هیچ مخلوقی یارای پذیرش آن را نداشته است. براساس این مفاهیم انسان نهایتاً در برابر پروردگار باید پاسخگو باشد، لذا هم باید به حق الله و هم به حق‌الناس توجه داشته باشد.

نحوه پاسخگویی انسان در برابر خدا در قرآن و سنت مشخص شده است.

پاسخگویی ثانویه از قرارداد بین سرمایه‌گذار و مدیر ایجاد می‌شود.

یک شرکت برای ایفای مسئولیت پاسخگویی اولیه و ثانویه، باید فعالیتهای مربوط به موضوعات اسلامی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی را شناسایی، اندازه‌گیری و گزارش شده در این نوع پاسخگویی اهداف ثانویه دیگری مانند رعایت شریعت، محاسبه وتوزیع زکات، توزیع عادلانه ثروت را نیز تعریف شده است وشرکتها تشویق می‌شوند در حل مشکلات امت اسلامی مشارکت کنند.

برای حسابداری اسلامی اهداف متفاوتی ذکر شده است، همانند:

الف. سودمندی برای تصمیم گیری به نحوی که جریان به سوی منافع جمعی پیش رود

ب. وظیفه ی مباشرت پاسخگویی اســـلامـی (حســاب خــواهــی و حساب دهی)

پ. پاسخگویی از طریق زکات.( یکی از مسائلی که در کشورهای اسلامی در مذهب سنی مورد توجه جدی است اندازه‌گیری عناصر صورتهای مالی برای محاسبه زکات است. این موضوع در حوزه بانکداری اسلامی بعضاً نیز پیاده شده است.  یعنی زکات به‌عنوان آخرین رقم سود و زیان گزارش می‌شود. محاسبه زکات باید مبتنی‌بر ارزشهای جاری داراییها باشد.

در مذهب شیعه زکات به کالاهای معدودی (شتر، گاو، گوسفند، خرما، جو، کشمش، طلا و نقره) تعلق می‌گیرد، اما به منفعت کسب به‌طور عام تعلق نمی‌گیرد. لذا نمی‌توان در ایران مسئله زکات را به‌عنوان یک‌عامل مهم در تعریف حسابداری اسلامی بیان کرد. حوزه گزارشگری مالی اساساً مربوط به شرکتها و دیگر شخصیتهایی است که محاسبه زکات برای آنها مورد ندارد. در مذهب شیعه خمس به منفعت کسب تعلق می‌گیرد

تفاوت حسابداری مرسوم و حسابداری اسلامی:

محققان بر این عقیده اند که زیربنای اقتصاد اسلامی با زیربنای اقتصاد غربی کاملاً متفاوت است. در این باره چندین استدلال ارائه شده است. اوّلاً، اقتصاد غربی بر پایه ی اصول حاکمیت فردی و حقوق مالکیت خصوصی استوار است؛ در حالی که اقتصاد اسلامی بر مبنای اصول مالکیت چندگانه است. در جامعه ی سرمایه داری، مالکیت عمومی تنها وقتی به رسمیت شناخته می شود که ضرورت اجتماعی وجود داشته باشد؛ در حالی که قانون اسلام مالکیت فردی و مالکیت عمومی را به دنبال این اصل که همه چیز متعلق به خداوند است و اموال در دست انسان امانتی است که باید در قبال آن پاسخگو باشد (خلیفه?الله بودن انسان) به رسمیت می شناسد.

شرایط محیطی در حسابداری مرسوم و حسابداری اسلامی متفاوت است، اهداف حسابداری در جوامع غربی با اهداف حسابداری در جوامع اسلامی نیز متفاوت می باشد. حسابداری مرسوم مبتنی بر اصول و اهداف زیر است:

الف. تفکیک کامل اقتصاد از مذهب

ب. ارجحیت رضایت فردی

ج. بهینه سازی سود به عنوان معیار سنجش عملکرد

د. پذیرش قاعده ی تنازع بقا به عنوان بهترین راهبرد

ه????. تأکید بر نتیجه ی فرایند بدون توجه به آثار گسترده ی آن بر محیط

این در حالی است که برای حسابداری اسلامی اهداف متفاوتی ذکر شده است، همانند:

الف. سودمندی برای تصمیم گیری به نحوی که جریان به سوی منافع جمعی پیش رود

ب. وظیفه ی مباشرت پاسخگویی اســـلامـی (حســاب خــواهــی و حساب دهی)

پ. پاسخگویی از طریق زکات.

تاریخچه حسابداری اسلامی

آغازحکومت اسلامی

ثبت و نگهداری اسناد خمس و زکات و مالیات و غنایم و بیت المال

سال سوم  هجری

کتاب ابوعبدالله محمدالخوارزمی به عنوان مفاتیح العلوم بود و شامل فصلهایی است که در آن به توصیف تکنیک و اسناد مرکزی حکومتی پرداخته است

دوران حکومت

 عباسیان

برادران برمکی (یحیی و جعفر برمکی) سیستم مالی دقیقی در دربار هارون الرشید ایجاد کرده بودند که در قالب یک دیوان محاسبات عملیات مربوط به ثبت و ضبط عایدات مخارج حکومت وی را انجام می داده است.

قرن چهارم  میلادی

رساله ضروریات علم حسابداری برای کاتبان و کاسبان محمدبن محمد ابوالوفای بوزجانی

1970 میلادی

با ظهور بانکهای اسلامی و دیگر موسسات اقتصادی اسلامی

1981 میلادی

ظهور ادبیات دانشمندانه حسابداری اسلامی در زبان انگلیسی می­توان دانست. در سالی که عبدالمجید یک تئوری تجربی برای روندهای حسابداری بانکهای اسلامی پیشنهاد کرد.

1991 میلادی

سازمان حسابداری و حسابرسی موسسات مالی اسلا‌می در سال 1991 تشکیل شد.

 

 

 

 

ضرورت طراحی الگوی اسلامی- ایرانی تدوین استانداردهای حسابداری:

هرچند این مطلب مهم است که اهدافی برای حسابداری اسلامی در کشورهای مسلمان بیان شده است، ولی دقت در صحت آن برای تدوین نظریه و چارچوب نظری بسیار مهم تر خواهد بود. در میان تمام اهداف قیدشده توسط محققان سنی (سودمندی برای تصمیم گیری، پاسخگویی از طریق زکات، و مباشرت) می توان بیان کرد که مورد اوّل دارای مفهوم جالبی است و اگرچه در فهرست اهداف با جوهره ی اسلامی مشاهده می شود، اما چارچوب نظری یادشده بیشتر با حسابداری مرسوم هم جهت است و دارای این اهمیت بنیادی نیست که به عنوان هدف برای حسابداری اسلامی استفاده شود.

زیرا بدون استفاده از واژه ی اسلامی در استانداردهای غربی به راحتی می توان مواردی از هدف ذکرشده را مشاهده کرد، چرا که یکی از مسائل مهم مدنظر در حسابداری مرسوم یا همان حسابداری با دیدگاه غربی، سودمندی گزارشگری مالی برای تصمیم گیری استفاده کنندگان از صورت های مالی است. بنابراین شناسایی این هدف برای حسابداری اسلامی چیزی به جز تغییر نام حسابداری، به حسابداری اسلامی نیست.

در مورد دوم که مطلب پاسخگویی از طریق زکات است، مطلب قابل توجه، تفاوت های مذاهب اسلامی از نظر شیعی و سنی است که دیدگاه زکات در این دو فرقه از نظر مفهوم تفاوت هایی دارد؛ به طوری که در فرقه اهل سنت آن هم در بعضی از فرق آن، بر اشخاص حقوقی زکات تعلق می گیرد، ولی در مذهب شیعی زکات فقط مختص به اشخاص حقیقی است. نکاتی در اینجا حائز اهمیت است: نکته اوّل اینکه زکات امری شخصی است و هیچ انسان دیگری حق دخول به این حیطه ی شخصی را نداشته و به همین سبب از این فاکتور نیز به عنوان هدف در نظریه سازی حسابداری در ایران نمی توان استفاده کرد.

اما در مورد سوم که وظیفه ی مباشرت و پاسخگویی است، بر این هدف ایراد هایی سطحی از  جمله اینکه اگر این هدف حسابداری اسلامی باشد می بایست حسابداری مسیحی و یهودی نیز وجود داشته باشد، گرفته می شود. با این حال، مورد سوم دارای اهمیت زیادی در تدوین نظریه ی حسابداری و بیان هدف است؛ چرا که این هدف در قرآن بسیار مورد تأکید است و رکن رکین اسلام قرار گرفته و با اعتقادات شیعی هم راستا و دارای هم خوانی بسیار است.

سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی

 

سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی بر اساس توافقنامه همکاری میان مؤسسات مالی اسلامی در اول صفر سال 1410 هجری قمری (مطابق با 26 فوریه 1990 میلادی) در الجزایر تأسیس شد و در یازدهم رمضان 1411 هجری قمری (مطابق با 27 مارس 1991 میلادی) در بحرین به ثبت رسید.

ساختار این سازمان متشکل از مجمع عمومی( از همه اعضای موسس، شریک ، پشتیبان و ناظر)، هیئت امنا(متشکل از بیست عضو پاره‌وقت که به مدت هرپنج سال انتخاب می شوند)، شورای فقهی(متشکل از بیست عضو هر چهار سال انتخاب می شوند)، شورای استانداردهای حسابداری و حسابرسی (متشکل از بیست عضو پاره‌وقت که به مدت هرپنج سال توسط هیئت امنا انتخاب می شوند) می باشند.

استانداردها و رهنمودهای AAOIFI در قالب موارد ذیل ارائه شده است: 

1- استانداردهای حسابداری

2- استانداردهای راهبری

2-اصول اخلاقی

ضوابط اخلاقی حسابداران مؤسسات مالی اسلامی

ضوابط اخلاقی کارکنان مؤسسات مالی اسلامی

4-دستورات راهنما

5-در حال حاضر، دو گواهینامه از سوی AAOIFI به متقاضیان ارائه می‌شود:

گواهینامه حسابداری رسمی حرفه‌ای اسلامیCIPA): این گواهینامه به منظور آمادگی فنی و مهارت‌های حرفه‌ای متقاضیان برای حسابداری در بانک‌ها و مؤسسات مالی اسلامی ارائه شده است.

گواهینامه حسابرس و مشاور شرعی رسمیCSAA): این گواهینامه مربوط به موضوعات فنی لازم برای فرایندهای بررسی و انطباق با شریعت در بانک‌ها و مؤسسات مالی اسلامی است

نتیجه گیری:

مطلب حائز اهمیت این است که ما به رابطه ی فرهنگ، اعتقادات و شرایط محیطی با حسابداری اعتقاد داشته باشیم و از این طریق با مشکلاتی که یک حسابداری غربی می تواند در محیط ایرانی- اسلامی ایجاد کند روبه رو شویم. برای تدوین و ایجاد استانداردهای مناسب برای حسابداری، احتیاج به یک جریان قیاسی است که خود احتیاج به نظریه ی محکم و هم راستا با شرایط محیطی دارد. بهترین نظریه، آن است که بر اساس شرایط محیطی، یعنی در محیطی اسلامی و ایرانی، تعریف شود. با این حال، این نظریه در محیط های اسلامی نیز می تواند بر اساس نوع گرایش و فرقه، تفاوت هایی داشته باشد و می تواند در نوع نگرش تغییر ایجاد کند.

در حال حاضر و با توجه به تأکیدات بسیار بر روی آن در قرآن، بهترین هدف در محیط اسلامی- ایرانی استفاده از نظریه بر مبنای مباشرت و حساب خواهی و حساب دهی است. نظریه ای بر این مبنا می تواند به راحتی با فرهنگ ایرانی هم راستا و زمینه ساز چارچوب نظری منطقی و در نتیجه دستیابی به استانداردهای هماهنگ باشد؛ نظریه ای که با توجه به مفهوم خلیفه ?الله بودن انسان بنا شده و انسان را موظف به پاسخگویی در مقابل مسئولیت های خود می کند و از ثبت حساب ها تا گزارشگری را در بر می گیرد.

منابع:

بررسی اخلاق حرفه­ای در حسابداری با تکیه بر مبانی نظری حسابداری اسلامی ایوب یغمائی علیشاه، شبنم بابایی، جواد مقتدر کارگران 1393

اهداف و خصوصیات حسابداری اسلامی، ترجمه: دکتر موسی بزرگ اصل

سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی (AAOIFI)پژوهشکده پولی وبانکی بانک مرکزی 1392

حسابداری اسلامی؛ ضرورت اقتصاد ایران- فصلنامه صدرا سال1393 شماره 10علی شریف?جدیدی

حسابداری اسلامی و حسابداری مرسوم: ناسازگار یا مکمل1383ترجمه دکتر پورحیدری

 

AAOFL | A ccounting and Auditing standads for lslamic Financial

lnstitutiond | Manama |Bahrain :Accouting and Audriting or ganization for lslamic Financial lnstitutions | 1996

A Study On The Influences Of Islamic Values On Iranian Accounting Practice And Development/Mahdi Salehi1/Arash AriyanPoour2014

“Conventional” accounting vs“Islamic” accounting: the debate revisited SivakumarVelayutham/School of Business| Nilai University| Nilai| Malaysia/2014

نام : *

پیغام : *